آشنایی با مقبره شیخ زاهد در لاهیجان

مقدمه

شیخ صفیالدین اردبیلی (۷۳۵ - ۶۵۰ / ۱۳۳۴ - ۱۲۵۲) نیای بنیادگذاران دودمان صفوی مدت ۲۵ سال در نزد شیخ زاهد گیلانی گذرانید و دختر او را به زنی گرفت. شیخ زاهد، شیخ صفی را به خلافت و جانشینی خود در طریقت برگزید. پس از مرگ شیخ زاهد، و به روایتی در همان دوران زندگی وی، صفیالدین به اردبیل باز میگردد و طریقتی به نام صفویه در همان جا بنیاد میگذارد.

وفات شیخ زاهد در سال ۷۰۰قمری بود و او را در درحوالی سیاهورود در ناحیه غربی گیلان دفن کردند. بنابر برخی روایات بعدها در سال ۸۹۲قمری سلطان حیدر صفوی به سبب خوابی که دیده بود، با معماران و نجاران خود که از شهر شیروان با کشتی به گیلان منتقل کرده بود این بنا را ساخت و جسد شیخ را به آن جا منتقل کرد.

بنای بقعه دارای دو اتاق مربع و مستطیل شکل در کنار است. در سمت شمال، ایوان طویلی با هفت فیلپا قرار دارد. در شرق حرم، ایوانی با شش فیلپا و در حاشیه و قسمت جنوبی همین اتاق نیز ایوان دیگری با شش فیلپا دیده میشود. ازاره دیوارهای ایوانها تا ارتفاع ۱۱۵سانتی متر با کاشی کاری هفت رنگ عصر قاجار تزیین شده است و طاقچههایی با طاق جناقی در قسمتهای مختلف ایوان به چشم میخورد. بنا دارای گنبد هرمی و هشت ترک است که شیب تند آن به دلیل عبور سریع آب باران ساخته شده است. سطح حره را با کاشی کاری زرد و آبی، سفید و سیاه، با نقوش سنتی و گل دار پوشاندهاند. اطراف گنبد و دیگر نقاط بنا را با سفال پوشش دادهاند.

این بنا متعلق به قرن نهم قمری بوده و دارای شماره ثبت ملی ۸۲۴ از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور است. این بنای تاریخی در بیرون شهر لاهیجان و در روستای شیخانه ور، بر سر راه لاهیجان به لنگرود و بر دامنه کوه واقع شده است. مسیر زیبایی که در نهایت به گنبد هشت ترک فیروزهای این بقعه تاریخی ختم میشود، خود با جاذبههایی شعف انگیز چون مزارع برنج، جنگل و رودخانه احاطه شده است.

عطر برنج در مسیر راه به سمت شرق گیلان گردشگران را به استشمام عمیقتر وا میدارد، و چه بهتر اگر باران پودری شمال نیز به راه باشد و هر چند که در آفتاب طلایی آن مناظر دیدنیتر.

کلبههای چوبی با دیوارهای گلین و سقفهای کلش به سر حکایت از مرز بندی مالکیت شالیزارها دارد.

در دو طرف جاده در سایه سار درختان صنوبر فروشندگان محلی در زیر سایهبانهای پارچهای و آلاچیقهای چوبی سوغات محلی گیلان چون کدوتنبل، ماهی، گوجه سبز، بادام زمینی و ... را چیده و سیرهای تازه را برای فروش چلیپا کردهاند. پس از این همه زیبایی در انتهای مسیری خاکی که در طرفی از آن خانههای مسکونی است و در طرفی دیگر سبزه زار، به روستای شیخانور لاهیجان میرسیم. این بقعه در روستای شیخانور یا شیخانه بر در 4 کیلومتری شرق لاهیجان در دامنه کوه و در میان مزارع سبز چای واقع شده است. شیخ تاجالدین ابراهیم ملقب به شیخ زاهد گیلانی از عرفا و دراویش بزرگ و از استادان شیخ صفیالدین اردبیلی است.

شیخ زاهد در سال u202a ۷۱۱قمری دار فانی را وداع گفت و بعدها به سال u202a ۸۹۲قمری سلطان حیدر صفوی به سبب خوابی که دیده بود، با معماران و نجارانی که از شهر شیروان با کشتی به گیلان منتقل شده بودند، این بنا را ساخت و جسد شیخ را به آن جا منتقل کرد. بنای بقعه با دو اتاق مربع و مستطیل شکل در کنار هم قرار گرفتهاند در کنار اتاقها، در سمت شمال، ایوان طویلی با هفت فیلپا در شرق حرم، ایوانی با شش فیلپا و در حاشیه و قسمت جنوبی همین اتاق نیز ایوان دیگری با شش فیلپا دیده میشود.

ازاره دیوارهای ایوانها تا ارتفاع u202a۱۱۵سانتی متر با کاشی کاری هفت رنگ عصر قاجار تزیین شده است. طاقچههایی با طاق جناقی در قسمتهای مختلف ایوان به چشم میخورد. از زیباترین قسمت بنا باید به گنبد هرمی و هشت ترک اشاره کرد که شیب تند آن به دلیل عبور سریع آب باران تهیه شده و سطح حره را با کاشی کاری زرد و آبی، سفید و سیاه، با نقوش سنتی و گل دار پوشاندهاند. اطراف گنبد و دیگر نقاط بنا را با سفال پوشش دادهاند.

بقعه شیخ زاهد گیلانی، متعلق به قرن نهم قمری بوده و دارای شماره ثبت ملی u202a ۸۲۴سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور است. مسیر راه و دیدنیهای طبیعت گردی آن موید این مطلب است که گیلان تنها به ماسوله، دیلمان و قلعه رودخان خلاصه نمیشود.

مسجد چهار پادشاهان

مسجد چهار پادشاهان یا چهار پادشاه یکی از آثار تاریخی شهر لاهیجان و مدفن چهار تن از شاهان کیایی بیه پیش است. این اثر با شماره ۳۲۲ در تاریخ ۱۳۱۷/۰۸/۲۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. این مسجد در ابتدای خیابان کاشف و روبروی مسجد جامع شهر لاهیجان و حمام گلشن قرار دارد.

این محل در ابتدا مرقد سید خور کیا (مقتول در سال ۶۴۷ ه. ق) بود و بقعهای برای او ساخته شد که متصل به مسجد است و پس از آن سید علی کیا سال ۷۹۱ یعنی ۴۴ سال بعد رحلت کرد و در طرف چپ آن حجره، حجرهای دیگر ساختند و وی را در آن به خاک سپردند. پس از آن ۳۸ سال بعد رضا کیا پسر سید علی کیا را در کنار پدرش دفن کردند و چون در همان روز سید رضی کیا پادشاه گیلان رحلت کرده بود وی را در همان حجره دفن کردند.

نسبت این سادات به علی بن حسین امام چهارم شیعیان بازمیگردد. بخش اصلی بقعه توسط سید هادی کیا فرمانروای تنکابن که برادران اش را در سال ۷۹۱ در آن دفن کرد ساخته شدهاست. دومین تابوتدان قدیمی متعلق به سید رضی کیا، فرمانروای گیلان است که در ۸۲۹ درگذشت.

از اینجا این بقعه به نام چهار پادشاهان معروف است چون یکی از آنها سید رضی کیا پادشاه گیلان و سه نفر دیگر از اولیای مشایخ دین بودند و در ایران خصوصاً گیلان مرسوم بود که پیشوایان دین را پادشاه مینامیدند؛ لذا این سه نفر را نیز پادشاه خواندند و بدین جهت نام چهار پادشاه بر این مکان برگزیده شد.

بنابراین بقعه چها پادشاه مزار ۴ تن از بزرگان لاهیجان بدین ترتیب است:

۱- سید خور کیا ۶۴۷ ه. ق

۲- سید علی حسینی ۷۹۱ ه. ق

۳- سید رضا حسینی ۸۲۹ ه. ق

۴- سید رضی کیا ۸۲۹ ه. ق

البته عدهای دیگر از سادات کیایی در این محل دفن شدهاند.

در وصل رسیدیم و دعا کارگر آمد المنه الله که خورشید برآمد

(از منافقان هر که بود بگریختند و بیه پس رفتند و تمامی بیه پیش گیلان به تصرف سید هادی کیا درآمد)

ویژگیهای معماری و تزئیناتی

نقاشی روی دیوار خارجی مسجد چهار پادشاه

بنای اصلی بقعه به شکل مستطیل با چهار اتاق و ایوان در جهت شمالی است ایوانی به طول ۲۹/۷۴ متر و پهنای ۵/۳۳ متر است. ورودی بنا از دو طرف است. بنای اصلی آن در ضلع جنوبی حیاط واقع شدهاست. ایوان بزرگی با شش ستون در ضلع شمالی بنا قرار گرفته، ستونهای آن به ارتفاع ۸۰ سانتیمتر کاشیکاری شده که کاشیهای استفاده شده در این بنا مربوط به دوره قاجاریه است. کاشی کاری دوران قاجار اتاق و ایوان از سفال و ستونها نمایی از سنگ دارند. داخل بقعه تاریک است و این امر بر حالت عرفانی و روحانی آن میافزاید. این بنا بامی سفالین دارد و صندوقهای چوبی قبور به زیباترین شکل منبت کاری و گره چینی و متبرک به آیات الهی شدهاند. در ضمن درهای چوبی و قدیمی بقعه به دست هنرمندان به نامی چون علی نجار تبریزی، عبدالکتاب خواجکی کرمانی، محمدبن داود کیا و حسین بن علی صالحی جیلانی ساخته شدهاند.

در حاشیه بالایی ایوان اشعار ترجیح بند محتشم کاشانی به شکل گچ بری به خط نستعلیق نوشته شده است. بر روی دیوار ایوان نیز مراسم مذهبی به تصویر درآمده است. در اطراف اتاق سید خورکیا نقاشیهایی زیبا از میدان رزم کربلا و سواران آن حادثه دیده میشود. کاشی کاریهای هفت رنگ و با نقوش گل و مرغ از دیگر زیباییهای این بناست. جالب است که در نقوش دیوارها از نمادهای مختص گیلان و نقوش دیواری استفاده شده است. در نقوش کاشی کاریهای ایوان نیز از نقوش گیاهی و جانوری الهام گرفته شده است.

روی صندوقها و درها کتیبههایی دیده میشود که این بقعه را به قرون هفتم تا نهم نسبت میدهند. این بقعه به دوران صفویه مربوط میشود.

کتیبههای صندوقها، خوش خط و متعلق به قرن هشتم و اوایل قرن نهم ه. ق است. درهای ورودی چوبی است و کنده کاری دارد. تاریخ کتیبه یکی از آنها ۱۰۱۵ ه. ق است. این مزار دو قرآن قدیمی دارد که به خط کوفی است و چند صفحهای از اول و آخر آن افتادهاست و قرآن دیگر مورخ سال ۸۸۳ ه. ق است. در ضلع شرقی بنای چهارپادشاه اتاقی جداگانه وجود دارد که دارای صندوقی چوبی و سنگ قبرهای مرمر زیادی است. بقعه یکی از پادشاهان مربع شکل با چهار صفحه در چهار جهت اصلی میباشد و سقف آن صاف و چوبی است. ضریح چوبی بزرگی در وسط آن بقعه نصب شدهاست. در بقعه دیگر، دو پادشاه به خاک سپرده شدهاند و دو صندوق چوبی در وسط این اتاق مستطیلی در امتداد یکدیگر قرار دارد که یک صندوق آن دارای منبت کاری بسیار ظریف و کتیبههایی در وسط و دور تا دور آن به خط کوفی است. در جنوبی این اتاق منبت کاری و دارای کتیبهاست. از اتاق کناری آن که کنار مقبره میباشد اکنون به عنوان مسجد استفاده میکنند.

حجرات بقعه چهارپادشاهان لاهیجان

حجره اول دارای سه قبر است. بر صندوق قبر اول، کتیبهای است که در آن نام سید رضی کیا بن سید علی کیا، متوفی در اول جمادیالاول سال 829 هـ.ق ثبت شده است. بر کتیبه صندوق دوم، نام ابوتراب سید رضا بن سید علی بن سید امیر کیا نوشته شده است. بر صندوق سوم، نام سید علی بن امیرالحسینی ثبت شده است که پدر همان سید ابوتراب رضا است که در سال 829 هـ.ق درگذشت.

اتاقهای بقعه چهارپادشاهان لاهیجان

اتاق شماره یک: این اتاق مرقد سید علی بن امیرالحسین و سید رضی کیا است. روی بدنه شمالی صندوق آن نوشته شده است: "سید رضی کیا بن سید الامام سید علی کیا حسینی." بر بدنه جنوبی آن صندوق نوشته شده است: "ابوتراب رضا بن علی بن امیر بن حسین بن حسن بن علی بن احمد بن علی الغزنوی بن محمد بن ابی زید بن حسین بن احمد بن عیسی بن علی بن حسین الاصغر بن علی بن حسین بن علی ابن عم رسول الله صلی الله و علیه و علی آله و سلم."

اتاق شماره دو: امروز جای مسجد از آن استفاده میشود و کتیبه و آثاری ندارد. احتمال دارد اجساد سید ابراهیم، سید عبدالله کیا (پسران سید علی کیا بن ناصر کیا) یا افراد دیگر این خاندان در اینجا به خاک سپرده شده باشند.

اتاق شماره سه: این اتاق اهمیت چندانی ندارد و مدفن فرد یا افراد مهمی نیست.

اتاق شماره چهار: در این اتاق مرقد سید خرم کیا واقع است. در ورودی اصلی این اتاق از نظر هنری ارزش داشت و در حال حاضر در موزه ایران باستان نگهداری میشود. در ورودی فعلی را معروف است که از "امامزاده هاشم" به اینجا آوردهاند. عبارت "عمل استاد بایزید" بر بالای دماغه آن دیده میشود. کتیبههای صندوقها، خوش خط و متعلق به قرن هشتم و اوایل قرن نهم هـ.ق است. درهای ورودی چوبی است و کندهکاری دارد. تاریخ کتیبه آنها به 1015 هـ.ق میرسد. در این کتیبه، شجره نسب سید خورکیا یا سید خرم کیا و نام هدیهکننده آن، یعنی قاضی محمد خان دیده میشود. خط کتیبه از محمد داوود کیا و نجار آن، عبدالفتاح لاهیجی است. یک در ورودی هم کار استاد شهابالدین نظامالدین درودگر قزوینی است. این در کتیبهای دارد که نشان میدهد که این قسمت از مزار در سال 791 هـ.ق به دستور الحاج خواجه حاجی زنگی شاه ناظر ساخته شده است.

یکی از صندوقها که بر مزار سید خورکیا یا سید خرم کیا وجود دارد، حکایت از این میکند که وی در ربیعالاول سال 647 هـ.ق کشته شده است. کتیبه دیگر نشان میدهد که این صندوق به دستور حاجی علی بن شهابالدین لاهیجی ساخته شده است. بر صندوق دیگر کتیبهای است که از مطالب آن معلوم میشود که در زیر این صندوق، سید رضی کیا پسر سید علی کیا الحسینی، متوفی به روز اول جمادیالاول سال 829 هـ.ق مدفون است. خط کتیبه از حسین بن علی الصالحی الجیلی است. روی پاره تختهای که برای تعمیر صندوق بهکار رفته و مربوط به جای دیگر است، نام سید علی بن امیر خوانده میشود.

بنای بقعه چهارپادشاهان لاهیجان

قسمت اعظم بنای بقعه چهارپادشاهان لاهیجان، مزار سید هادی کیا است. وقتی در سال 791 هـ.ق سادات کیایی در جنگ رشت کشته شدند، سید هادی کیا، عدهای از علما و صلحای لاهیجان را نزد امیر دیباج فومنی فرستاد تا شهدای سادات کیایی را به لاهیجان بیاورند. سید هادی کیا با فرزندان و سایر بزرگان شهر، پابرهنه به استقبال اقدام نمودند و سر بازار لاهیجان، در جوار سید خرم کیا دفن کردند و مردم لاهیجان از فقها و صلحا و شهریان و لشکریان آئین تعزیت دادند و هفت شبانه روز به ختم قرآن و خواندن وعظ و تقسیم درهم و دینار به مستمندان مشغول گشتند و بر بالای آن مزار، بنیاد عمارت عالی کردند.

ایوان شمالی بقعه چهارپادشاهان لاهیجان

در شمال چهار اتاق اصلی بقعه چهارپادشاهان، ایوانی به طول 74.29 متر و پهنای 33.5 متر است. در این ایوان، شش در و دو پنجره مشبک نورگیر و هفت خفنگ نورگیر وجود دارد. طاق ایوان بر شش فیلپا استوار است. پایین و بالای فیلپاها مربع و میان آنها هشت ضلعی دو به دو است.

نقاره و علمهای بقعه چهارپادشاهان لاهیجان

بقعه چهار پادشاهان لاهیجان "نقاره" داشت و تا شهریور 1320 شمسی مورد استفاده بود. معمولاً در مواردی که این بقعه "معجزه" میکرد، نقارهها را به صدا درمیآوردند. بقعه چهار پادشاهان لاهیجان در ضمن علمهای متعددی داشت.

"علمبندی" بقعه چهار پادشاهان لاهیجان، روز سوم محرم از ساعت 11 صبح تا 5 بعد از ظهر است و "علم واچینی" آن، روز بیستم صفر (که چهلم امام حسین است) صبح تا ظهر انجام میشود. شش گوشه و حجلههای بقعه چهار پادشاهان لاهیجان هم جا دارد در پایان این نوشته آورده شود. این بقعه، یک شش گوشه و دو حجله دارد. شش گوشه یادآور قبر حضرت حسین بن علی علیه السلام است که آن را تزئین میکنند و چهار تن به دوش میکشند و در ایام محرم با حجلههای آیینهبندی شده به حرکت درمیآورند.

ثبت تاریخی بقعه چهار پادشاهان لاهیجان

این مکان تاریخی به شماره 322 در فهرست بناهای مذهبی ـ تاریخی ـ باستانی ایران در صفحه 130 همراه با شرحی راجع به این بقعه به ثبت رسیده است.

دسته بندی :