نقش خانواده در جامعه امروزي از لحاظ دینی

خانواده اولين و مهمترين نهاد درتاريخ فرهنگ و تمدن انساني است واولين مدرسه اي است كه انسان درآن تعليم مييابد و با اصول زندگي اجتماعي وروش تفاهيم باديگران آشنا ميشود. خانه، فضايي است كه درزير سقف آن ارزشهاي اخلاقي و اجتماعي ازنسلي به نسل ديگر منقل ميشود و اسباب رشد عاطفي، اخلاقي، اجتماعي افراد فراهم ميگردد. درجهان امروز متأسفانه به رغم تعاليم حياتبخش انبياء بنيان خانواده دركشورهاي صنعتي درحال فرو ريختن است واگر خرمندان و متفكران براي جلوگيري از اين پيشآمد، تدابير لازم را اتخاذ نكند، بخش عظيمي از ارزشهاي والاي انساني دسخوش خطر خواهد شد و عالم بشري با بحرانهاي مضاعفي روبرو خواهد گرديد. سستشدن اساس خانواده، افزايش خشونت، اضطراب، ناامني و بحرانهاي اجتماعي بهواقع ريشه درعدم توجه به اهميت و نقش خانواده دارد. همانطور كه ميدانيم شخصيت هرفرد درخانواده شكل ميگيرد. روابط عاطفي پدران و مادران با فرزندان خود، اهميت وئ نقش خانواده دارد. همانطور كه ميدانيم شخصيت هرفرد درخانواده شكل ميگيرد. روابط عاطفي پدران و مادران با فرزندان خود، اهميت خانواده و نقش آن را روشن ميسازد. ادراك ارزشهاي معنوي واخلاقي، رشد اجتماعي، عاطفي، عقلاني و بدني، درحد وسيع درخانواده صورت ميگيرد. بنابراين خانواده را بايد نهادي مقدس يا باارزش تقلي كرد. ازسوي ديگر، خانواده نهادي است كه عواطف فرد در آن شكل ميگيرد فرد درخانواده نحو بروز عواطف را فرا ميگيرد. كنترل كردن عواطف را ميآموزد و نيازهاي عاطفي خود را تأمين ميكند. شايد هيچ نهاد اجتماعي ديگري به اندازه خانواده در تامين نيازهاي اساسي رواني به ويژه نيازهاي عاطفي، موثر نباشد. به زعم اكثر قريب به اتفاق دانشمندان علوم انساني آنچه تحت عنوان نابسماني هاغي رفتار بشري و به بيان صحيح تر اختلات رفتاري از قبيل بزهكاري، اعتياد به مواد مخدر، سرقت، سرگشتگيهاي جنسي، فرار از كانون خانواده و … در جامعه مشاهده ميشود ، درحقيقت منشاء و مأوا در تربيتهاي غير اصولي و نابساميهاي خانوادگي دارد. بنابراين از روزي كه توجه علماي انسانشناسي و به خصوص روانشناسان به منشأ علت عمده اختلالات رفتاري بشري جلب گرديد، دروان كودكي سالها ي سرنوشتساز براي پرورش شخصيت و به تبع آن محيط خانواده به عنوان اولين و مهمترين پرورشگاه، مورد توجه و بررسي پژوهشگران قرار گرفت.

منظور از خانواده مجموع كساني است كه در يك خانه زندگي ميكنند و معمولاً اين افراد پدر، مادر و فرزندان هستند.

بزرگترین خدمتی که پدر و مادر می توانند نسبت به فرزندشان انجام دهند این است که فردی خوش اخلاق،مهربان،باایمان،وظیفه شناس،کارکن،با سواد و خدمتگزار پرورش دهند. فردی که هم در دنیا سعادتمند باشد و هم در آخرت.چنین افراد لایق مقام شامخ پدری هستند نه هر کس که بر اساس هوی و هوس فرزندی را بوجود آورده و او را رها سازد.وقتی که پیامبر اکرم می فرماید: ((بهشت زیر پای مادران است.))این بدین معناست که پدری و مادری که واقعاَ وظیفه پدری و مادری را به جا آورده باشند نه اینکه هر پدر و مادری که بچه ای را به دنیا آورده و او را مانند گوساله رهایش سازند.آیا این کودک معصوم قبلاَ از شما تقاضای وجود کرده است که او را بوجود آورده و رهایش سازید.پس اکنون که اینگونه نیست پس در تربیت او نیز کوشا باشید.

بعلاوه موارد بالا پدران و مادران در برابر اجتماع نیز مسئولند.کودکان امروز زنان و مردان آینده خواهند بود و جامعه ی فردا از همین افراد تشکیل خواهد شد.هر درسی را که امروز فراگرفته اند،فردا پس خواهند.اگر تربیت درستی داشته باشند جامعه فردا جامعه سالمی خواهد بود.اگر کودکان امروز غلط تربیت شوند اجتماع آینده نیز فاسدتر خواهد بود. کودکان امروز پدران و مادران فردا خواهند بود،آنان هر چه را که امروز فرا گرفته اند فردا پس خواهند داد.پدران و مادرانی که فرزندان صالح پرورش می دهند نه تنها به فرزندان خود و اجتماع کمک کرده اند،خودشان نیز از وجودشان در این جهان بهره مند خواهند بود.بنابراین کسانی که پدر و مادر می شوند.مسئولیت بسیار سنگینی بر عهده دارند و در برابر خداوند و فرزندانشان مسئول هستند،اگر درست انجام وظیفه کردند بزرگترین خدمت را به آنها کرده اند و اگر کوتاهی کردند،هم خودشان و هم جامعه متضرر خواهد بود.

حال اهمیت موضوع تا حدودی برای خوانندگان مشخص شد.ابتدا به دو مقوله محتوای دینی و قالب دینی می پردازیم.قالب دینی همان پوشش و حجاب دینی است که هر خانواده دیندار موظف به رعایت آن در خانواده جهت تربیت فرزندان خویش می باشند و محتوای دینی نیز آن است که فرد فرائض دینی از قبیل نماز،روزه و . . . را کاملاً انجام دهند تا کودک خانواده نیز از آن الگو برداری کند. خانمی که در خیابان با مقنعه و یا مانتو و روسری مناسب دیده می شود ولی در محیط خانواده دارای حجاب و مقید به انجام دادن فرایض دینی نیست نمی تواند فرزند دینی تربیت کندو ایشان قالب دینی را در نزد بچه اش بی رنگ کرده است.وکسانی هم که دارای پوشش مناسب چه در محیط و چه در بیرون بوده اند ولی در انجام فرایض کوتاهی نموده اند،محتوای دینی را نادیده گرفته اند. مادری که در حین آشپزی به سئوالات کودک خویش پاسخ نمی دهد که مبادا حواسش پرت شود و غذا کم نمک یا شور شود و پدری که در موقع مطالعه روزنامه همان کار را به گونه ای دیگر تکرار می کند. ولی همین پدر و مادر در موقع نماز خواندن با چشم و ابرو حتی با اشاره دست تقریباً به کل نیازهای مورد سئوال کودک پاسخ می دهد، در اینجاست که کودک می آموزد تنها موضوع که حواس پدر و مادر در آن پرت نمی شود و اگر هم شد چندان اهمیت خاص ندارد، همین نماز است.مشکل بزرگ امروزی خانواده ها همین بی توجهی به محتوای دین است.

بانگاهي اجمالي به تحقيقات انجام شده توسط محقيقن علوم رفتاري درطي ساليان متمادي كه مشروح آن درفصل دوم تحت عنان ادبيات تحقيق بطور اعم ذكر گرديد. اين نتيجه حاصل ميشود كه كلاسها آموزش خانواده چه بطور مستمر يا در مقطع خاص زماني براي والدين بالاخص مادارن نه تنه براي خودآنان، ازنظر ارتقاي علمي و عملي به منظور افزايش توانايي شدن در زندگي روزمره با توجه به فراز و نشيبهي آن و تعاملهيي كه درمحيط اجتماعي با ديگر افراد جامعه صورت ميگيرد مفيد و سودمند بوده بلكه به نوعي عامل تغيير و بهبود رفتار آنان را در موجهه با موضوعات و مسائل تربيتي، رفتاري و كنشهاي متقابل بينفرزندشان نيز ميباشد. و نتايج نظر سنجي با ابزار پرسشنامه از مادراني كه دراين قبيل آموزشها اعم از كلاسهاي آموزش خانواده، مشاوره و راهنمايي شركت نمودهاند، حاكي از سودمندي آن درحد قابل ملاحظهاي ميباشد.

تربیت دینی در محیط خانواده دارای دو شیوه اساسی کلامی و نمادین است که هر یک در تربیت کودک نقش اساسی دارد. به طور خلاصه، به آن ها اشاره می شود:

منظور از شیوه کلامی (دستوری - بیانی) امر و نهی های والدین و دیگر اعضای خانواده است که نسبت به بایدها و نبایدهای دینی کودک صورت می گیرد; یعنی: به آنچه پدر و مادر در مورد انجام احکام و کارهای دینی به کودک دستور می دهند «شیوه » کلامی تربیت گفته می شود. این نوع تربیت به نوبه خود، در رشد و شکوفایی حس دینی کودک تاثیر فراوان دارد; زیرا کودک در دوره کودکی وابستگی کامل به والدین دارد و با دید مثبت به آن ها می نگرد و هر چه از آنان دریافت کند، می پذیرد. گفتارهای والدین، اعم از دستوری و غیر دستوری، حتی سخنان معمولی آن ها در شکل گیری رفتار و افکار کودک مؤثر است و چه بسیار سخنان نامناسب و احیانا دروغ ها، سرزنش ها و تهدیدهایی که در محیط خانه جریان می یابد در روح کودک اثر منفی می گذارد. بر این اساس، پدر و مادر لازم است در گفتار و دستورات خود به کودک، دقت نمایند تا عامل بدآموزی فرزندانشان نگردد.

به آنچه کودک از اعمال و رفتار والدین و دیگر افراد خانواده یاد می گیرد بدون این که دعوتی از او شده باشد، «شیوه نمادین (عملی)» تربیت گفته می شود. این گونه یادگیری و تربیت به صورت پنهان صورت می گیرد و در شکل گیری شخصیت کودک بسیار مؤثر بوده و در عین حال، دارای دامنه گسترده ای است.

بر اساس آنچه گفته شد، روشن گردید که در نهاد هر انسانی، حس دینی و میل به خداجویی وجود دارد. در قرآن کریم، از این گرایش ذاتی به «فطرت الله » (بقره: 245) تعبیر شده که از آغاز زندگی، به تدریج نمایان می شود و در رشد و شکوفایی آن، تربیت نقش اساسی دارد. به همین دلیل، تربیت درست و هماهنگ در محیط خانه و مدرسه زمینه رشد و شکوفایی سریع آن را فراهم می سازد. استفاده از شیوه های مناسب تربیتی در محیط خانه و عرضه درست معارف دینی و مذهبی به کودک در تربیت دینی او تاثیر فراوان دارد. بنابراین بر پدران و مادران لازم است که تمام تلاش خود را نسبت به تربیت مطلوب دینی فرزندان خویش به کار گیرند; از جمله اقدامات تربیتی در جهت تحقق یافتن عوامل اصلی تربیت دینی خانواده فعالیت های دینی و فرهنگی والدین است که به منظور تامین شرایط مساعد تربیتی صورت می گیرد. به طور کلی، از نظر اسلام، تربیت یافته کسی است که در محور شناخت، ایمان و عمل به احکام کاملا فعال باشد.

خانوادهها در زمينه تعليم و تربيت نقش ارزندهاي دارند. از آنجا كه دوره جواني بسيار مهم و باارزش است و آينده كشور در اختيار جوانان است، بايد در تربيت جوانان بسيار كوشيد و با دقت و درايت و برنامهريزي از فساد و تباهي آنان خانوادهها در زمينه تعليم و تربيت نقش ارزندهاي دارند. از آنجا كه دوره جواني بسيار مهم و باارزش است و آينده كشور در اختيار جوانان است، بايد در تربيت جوانان بسيار كوشيد و با دقت و درايت و برنامهريزي از فساد و تباهي آنان جلوگيري كرد و خانوادهها در اين ميان، نقشي حساس و فراگير دارند. در گذشته حكومتهاي طاغوتي و فرعوني، جوانان پسر را به قتل ميرساندند و دختران را آزاد ميگذاشتند. اين كار به دو علت بود: يكي اينكه از خطر قيام و شورش آنها در امان بمانند و ديگر اينكه تعادل جنس دختر و پسر را برهم بزنند تا جامعه به سوي فساد و فحشا كشيده شود. در عصر حاضر در كشورهاي غربي وكشورهايي كه به تعاليم ديني و اخلاقي اهميت نميدهند، بسياري از نابهنجاريها و كجرويهاي اجتماعي به وسيله جوانان انجام ميشود؛ مانند قتل، خودكشي، اعتياد، سرقت، تجاوز و فحشا و... و براي كاهش آنها هرساله سرمايههاي كلاني صرف ميشود كه نتيجه زيادي دربرندارد و روز به روز دامنه آنها گسترش مييابد. ولي اگر دراين باره به نقش دين در جامعه اهميت دهند و جوانان تربيت ديني شوند، هم ميزان جرائم كاهش مييابد، هم جامعه امن و سالم ميگردد و هم به اين همه پليس و زندان و مراكز قضايي نيازي نيست. بنابراين پرورش استعداد ديني جوانان بسيار با اهميت و اساسي است و نبايد از آن غافل شد و در اين رأستا به سرمايهگذاري و برنامهريزي نياز است تا نسلي با ايمان، سالم، وظيفهشناس، درستكار، امين، فداكار، شجاع و هدفدار داشته باشيم تا انشاءالله جامعهاي اسلامي و ايدهآل به وجود آيد.

رجب علی مظلومی، گامی به سوی تربیت، نشر آفاق، 1364، ص 80

محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، 3/281

علی رضا اعرافی و همکاران، اهداف تربیت از دیدگاه اسلام، قم دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، 1376، ص 119

محمدتقی مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ج 1، ص 48 – 49

http://www.rasekhoon.net

http://www.hawzah.net

دسته بندی :