دعا از نظر روایات اسلامی و قرآن کریم

مقدمه

انسان در مسیر زندگی خود همواره با دعا و نیایش مأنوس و رفیق بوده است. نیاز بشر به دعا آن چنان گسترده است که اختصاص به مؤمنان نداشته و در طول تاریخ، کافران نیز به دعا و نیایش رو آورده اند؛ لکن آنان در اثر گمراهی، از این یار دیرینه و مؤثر در غیر جایگاه اصلی و حقیقی آن استفاده کرده اند. آنها به جای اعتقاد به خدای یگانه و جست وجوی رفع حاجت از او، به غیر او رو آوردند؛ قرآن کریم می فرماید:

و ما دعاء الکافرین الاّ فی ضلال

« دعای کافران که غیر خدا را می خوانند، در گمراهی است و به جایی نمی رسد.»

یکی از خدمات بزرگ اسلام، به بشریت این است که فرزندان آدم را از این انحراف بازداشته و آنان را در مسیر صحیح و شایسته هدایت کرده است. موضوع دعا، که مورد توجه قرآن کریم و 1 1 واقع شده، پرسشهای زیر در مورد آن مطرح است که دعا چیست؟ چه نیازی به آن هست؟ چگونه باید دعا کرد؟ به درگاه چه کسی باید دعا کرد؟ دعا چه چیزی به انسان می دهد؟ جایگاه دعا در میان سایر کارها کجاست؟ و پرسشهایی از این قبیل که در این نوشتار به طور مختصر به پاسخهای آن می پردازیم.

تعریف دعا

«دعا» به معنای خواستن و طلبیدن است. اصطلاحا: «الدّعاء الرغبة الی اللّه...»؛ یعنی دعا همان میل و توجه به سوی خداست و به وسیله آن موجودی از خداوند چیزی را درخواست می کند. دلیل اصلی رو آوردن به دعا و راز و نیاز با معبود توانا همانا نیازهای مادی و معنوی انسان است. از آن جایی که آگاهی ما و تواناییهای ما بسیار کم تر از نیازهاست، لذا نیاز به دعا و خواستن از توانای بی منتها امری ضروری است. مولایمان می فرماید:

«ما المبتلی الذی قد اشتد به البلاء بأحوج إلی الدعاء من المعافی الذی لا یأمن البلاء!»

«آن کس که به شدت گرفتار دردی است نیازش به دعا بیش تر از تندرستی که از بلا در امان است نمی باشد.»

دعا از نظر روایات

بنا بر روایاتی که از اهل بیت علیهم السلام رسیده است دعا را به عنوان عبادت آن هم به صورت مستقل و از بهترین عبادت به حساب آوردند و حتی دعا را به منزله مغز و روح پرستش خداوند دانسته اند. چنانچه از وجود مقدّس حضرت رسول (صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم) روایت است که می فرماید: افزعوا الى اللَّه فی حوائجکم، و الجأوا الیه فی ملمّاتکم، و تضرّعوا الیه و ادعوه فانّ الدّعاء مخّ العبادة، و ما من مؤمن یدعو اللَّه الّا استجاب له، فامّا ان یعجّل له فی الدّنیا او یؤجّل له فی الآخرة، و امّا ان یکفّر عنه من ذنوبه بقدر ما دعا ما لم یدع بمأثم. در حوائجتان از خدا کمک بخواهید، در شداید و گرفتاری ها به او پناه ببرید و به سوى او تضرع کنید، او را بخوانید و دعا کنید، چون دعا مغز عبادت است، هیچ مؤمنى خدا را نمى خواند مگر آنکه به یکى از این وجوه اجابت مى شود:

یا در دنیا بزودى حاجتش را خواهد گرفت. یا در آخرت آن را دریافت خواهد کرد. و یا به مقدارى که دعا کرده، گناهانش پرده پوشى خواهد شد به شرط آنکه براى گناه دعا نکرده باشد.

در دنیا، دعا از ارزشمندترین عملها شمرده شده است و به عنوان رفع مشکلات، دفع مصیبت و بلا، کلید رستگارى و بهترین وسیله نزدیکى به درگاه خدا یاد شده است. از این خاطر علماء و اولیای اسلام در تلاش بودند که براى همیشه فرهنگ دعا و استمداد از درگاه خداوند متعال در میان انسان ها به خصوص مسلمانان زنده بماند. و به پیروان خود سفارش اکید داشتند که در تمام لحظات زندگى با خدا ارتباط عمیق داشته باشند و حاجت هاى خود را فقط از او بخواهند به حدی که مشکلات کوچک خود را با خدا در میان بگذارند. همانطور که در حدیث قدسى وارد شده است که خداوند تعالى به حضرت موسى (علیه السلام) فرمود: یَا مُوسَى سَلْنِی کُلَّمَا تَحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّى عَلَفَ شَاتِکَ وَ مِلْحَ عَجِینِکَ. اى موسى، از من مانند کسى سؤال کن که خود را به وى نیازمند مى دانى. حتى علف گوسفندان و نمک خمیرت را از من بخواه (یعنى از من چیزى بخواه که به آنها محتاج هستى نه چیزهاى تجملى و تفننى).

همچنین پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: لِیَسْئَالْ احَدُکُمْ رَبَّهُ حاجَتَهُ حَتَّى یَسْئَالَهُ الْمِلْحَ وَ حَتَّى یَسْأَلَهُ شَسْعَهُ هر کدام از شما باید حاجتش را، حتى نمک و بند کفش خود را، از پروردگارش بخواهد. لذا لازم است از حیث روایات که از دیدگاه بهترین افراد و داناترین انسانها وارد شده است به برخی از آنها بپردازیم و ائمه معصومین علیهم السلام هستند که می-توانند ارزش و منقبت دعا را بیان کنند و انسانها را از این مسئله بسیار مهم آگاه کنند.

دعا، بهترین عمل

امیر المؤمنین على بن ابى طالب (علیه السّلام) فرمود: «أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ فِی الْأَرْضِ الدُّعَاءُ وَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْعَفَافُ قَالَ وَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَجُلًا دَعَّاء». محبوبترین کارها در روى زمین، نزد خداوند متعال، دعاست. و برترین عبادت، عفاف مى باشد. بعد حضرت صادق- علیه السّلام- فرمود: امیر المؤمنین- علیه السّلام- بسیار اهل دعا بود.

فردى به نام سُدَیرِ بن حَنان مى گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: أیّ العبادة أفضل؟ فقال: «ما من شی ء أفضل عند اللّه عزّ و جلّ من أن یسأل و یطلب ما عنده ». کدام عبادت بهتر است؟ فرمود: چیزى نزد خداى ارجمند بهتر از این نیست که از او درخواست شود و از آنچه نزد اوست خواسته شود و بدترین فرد نزد خدا کسى است که از عبادت او تکبّر ورزد و آنچه نزد اوست، درخواست نکند. از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: بر شما باد به دعا؛ زیرا با هیچ چیز مانند آن، به خدا نزدیک نمى شوید و دعا را براى هیچ حاجت کوچکى به خاطر کوچکى اش رها نکنید، زیرا آن کس که حاجتهاى بزرگ را بر آورده مى کند، حاجتهاى کوچک هم به دست اوست. مقصود از اینکه احتیاجات و نیازهای بزرگ و کوچک را از خداوند بخواهیم این است که انسان همیشه و همه زمان متوجه پروردگار عالم باشد و براى سبب ها هیچ استقلالی قایل نداند و تمام اشیاء و موجوداتی که در راستاى رفع نیازهاى خود می باشد به عنوان امداد الهى قلمداد کند. از اینرو، سفارش شده است که هر چه مى خواهید از خدا بخواهید و اینگونه رفتار و منش است که انسان را بنده خدا و عزیز در نزد پروردگار قرار مى دهد. و انسانی که به خداوند معتقد است باید همانند انسان غیر معتقد به خدا، در رفع مشکلات زندگى خود تلاش کند اما تفاوت بین آنها اینگونه است که انسانِ غیر معتقد به خدا اسباب را به طور مستقل نمی پندارد.

دعا، اساس دین

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید:«الدُّعَاءُ سِلَاحُ الْمُؤْمِنِ وَ عَمُودُ الدِّینِ وَ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ». دعا اسلحه مؤمن و عمود دین و روشنى بخش آسمان ها و زمین است. و فرمود: «أَ لَا أَدُلُّکُمْ عَلَى سِلَاحٍ یُنْجِیکُمْ مِنْ أَعْدَائِکُمْ وَ یُدِرُّ أَرْزَاقَکُمْ قَالُوا بَلَى یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ تَدْعُونَ رَبَّکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَإِنَّ سِلَاحَ الْمُؤْمِنِ الدُّعَاء». مى خواهید که شما را به سلاحى رهبرى کنم که شما را از دشمنان محفوظ نگهدارد، و روزیتان را فراوان سازد؟ گفتند آرى یا رسول اللَّه، فرمود آفریدگار خود را شب و روز بخوان که سلاح مؤمن دعا است. از حسین بن على علیه السلام روایت است که: «کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَرْفَعُ یَدَیْهِ إِذَا ابْتَهَلَ وَ دَعَا کَمَا یَسْتَطْعِمُ الْمِسْکِین ». پیغمبر (صلی الله علیه و آله) به هنگام گرفتارى و ناراحتى دست به دعا برمیداشت و مانند مسکین و گرسنه اى که از کسى طعام مى طلبد دعا میکرد و از خدا مسألت مینمود.

دعا، بازگشایی در رحمت

حضرت علی امیر المومنین علیه السلام می فرماید: «الدُّعَاءُ تُرْسُ الْمُؤْمِنِ وَ مَتَى تُکْثِرْ قَرْعَ الْبَابِ یُفْتَحْ لَک». دعا، سپر مؤمن است، اگر باب رحمت الهى را زیاد بکوبى (و نا امید نشوى، عاقبت) آن در، به رویت گشوده خواهد شد.

على علیه السلام می فرماید: «الدُّعاءُ مِفْتاحُ الرَّحْمَةِ». دعا کلید (نزول) رحمت است.

دعا، کلید رستگاری

امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است: «الدُّعَاءُ مَفَاتِیحُ النَّجَاحِ وَ مَقَالِیدُ الْفَلَاحِ وَ خَیْرُ الدُّعَاءِ مَا صَدَرَ عَنْ صَدْرٍ نَقِیٍّ وَ قَلْبٍ تَقِیٍّ وَ فِی الْمُنَاجَاةِ سَبَبُ النَّجَاةِ وَ بِالْإِخْلَاصِ یَکُونُ الْخَلَاصُ فَإِذَا اشْتَدَّ الْفَزَعُ فَإِلَى اللَّهِ الْمَفْزَع ». دعاء کلیدهاى نجات و گنجینه هاى رستگاریست، و بهترین دعاء آن دعائیست که از سینه پاک و دلى پرهیزکار برآید، و وسیله نجات در مناجات است، و خلاصى با خلاص آید، و چون فزع و بى تابى سخت شود مفزع و پناه گاه خدا است.

دعا، رفع همه نیازها

امام صادق علیه السلام فرمود:«الدُّعَاءُ یَرُدُّ الْقَضَاءَ بَعْدَ مَا أُبْرِمَ إِبْرَاماً فَأَکْثِرُوا مِنَ الدُّعَاءِ فَإِنَّهُ مِفْتَاحُ کُلِّ رَحْمَةٍ وَ نَجَاحُ کُلِّ حَاجَةٍ وَ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِالدُّعَاءِ وَ لَیْسَ بَابٌ یُکْثَرُ قَرْعُهُ إِلَّا یُوشِکُ أَنْ یُفْتَحَ لِصَاحِبِه». دعا قضاء خداوند را پس از آنکه حتمى شده باشد بر میگرداند بسیار دعا کنید که دعا کلید همه رحمت ها و وسیله رسیدن به همه خواسته ها است و به فیوضات حق نتوان رسید مگر بوسیله دعا، که هر درى که زیاد کوبیده شود بروى انسان گشاده خواهد شد.

دعا، شفای دردها

امام صادق علیه السلام فرمود: «عَلَیْکَ بِالدُّعاءِ فَانَّ فیهِ شِفاءً مِنْ کُلِّ داءٍ». بر تو باد به دعا که وسیله شفاء هر بیمارى است.

دعا، دفع بلا

على علیه السلام فرمود: «بِالدُّعاءِ یُسْتَدْفَعُ الْبَلاءُ». بلا به سبب دعا دفع کرده مى شود.

حضرت رضا علیه السلام می فرماید: «إِنَّ الدُّعَاءَ وَ الْبَلَاءَ لَیَتَرَافَقَانِ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ إِنَّ الدُّعَاءَ لَیَرُدُّ الْبَلَاءَ وَ قَدْ أُبْرِمَ إِبْرَاما». همانا دعا و بلاء تا روز قیامت با هم رفاقت کنند، و همانا دعاء برگرداند بلاء را که بسختى ابرام شده است.

تشویق و ترغیب بر دعا از نگاه آیات و روایات

آیات متعددی وجود دارد که خداوند متعال بندگان را برای دعا و سوال کردن به خود، تشویق کرده است که این مسئله را از منظر آیات و روایات به آن خواهیم پرداخت. در آیه 77 سوره فرقان ارج و ارزش بنده را با دعا کردن بیان کرده است و این بهترین تشویق برای امر دعا کردن به عمل می آید: «قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُکُم» -بگو: پروردگارم براى شما ارجى قائل نیست اگر دعاى شما نباشد. کلمه یعبؤا از ماده عبا به معناى وزن و سنگینى می باشد، از اینرو ما یَعْبَؤُا به این معنا است که دیگر وزن و اعتنائى قائل نیست پس مفهوم آیه اینگونه مى شود که چیزی که به بندگان در پیشگاه خداوند، ارزش و قیمت و وزن مى دهد، ایمان و توجه به پروردگار و بندگى او است. و چیزی به بندگان ارزش نمی دهد مگر دعا و عبادت.

دسته بندی :